Vào ngày 22/1 vừa qua, tọa đàm “Giải mã kịch bản Hallyu - Để nâng tầm phim Việt” đã được diễn ra tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-SIS). (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

Nhằm phân tích sự thành công và sức hấp dẫn của kịch bản Hallyu dưới góc nhìn học thuật, vào ngày 22/1 vừa qua, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-SIS) đã tổ chức tọa đàm “Giải mã kịch bản Hallyu - Để nâng tầm phim Việt”. Tọa đàm có sự tham dự của PGS.TS Nguyễn Việt Khôi - Phó Hiệu trưởng nhà trường; PGS.TS Phạm Xuân Thạch - Trưởng Bộ môn Nghệ thuật điện ảnh, cùng lãnh đạo Khoa và các giảng viên có chuyên môn sâu rộng trong lĩnh vực biên kịch. 

Diễn giả của tọa đàm là Tiến sĩ Đặng Thiếu Ngân - cố vấn nội dung cho các chương trình giải trí ăn khách của Việt Nam như “Anh trai vượt ngàn chông gai” và “Chị Đẹp Đạp Gió Rẽ Sóng”. Bên cạnh đó, cô sở hữu kinh nghiệm dày dặn trong lĩnh vực chuyển ngữ và biên kịch, với vai trò chuyển ngữ cho nhiều bộ phim Hàn Quốc đình đám như “Famous Chil Princesses” (Những nàng công chúa nổi tiếng), “My Sassy Girl” (Cô nàng ngổ ngáo); cũng như viết kịch bản cho các bộ phim truyền hình nổi tiếng của Việt Nam như “Cầu vồng tình yêu” và “Sống chung với mẹ chồng”. Đặc biệt, cô cũng từng phối hợp sản xuất phóng sự cho các đài truyền hình lớn của Hàn Quốc, trong đó có thể kể đến KBS, EBS và YTN. Trước đó, cô cũng là khách mời trong buổi talkshow “Làn sóng Hallyu tại Việt Nam và thế hệ trẻ tương lai Việt Nam” do Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tổ chức vào tháng 8/2023.

Tọa đàm có sự tham gia của Tiến sĩ Đặng Thiếu Ngân (áo trắng) và các thầy cô sở hữu kinh nghiệm dày dặn trong lĩnh vực biên kịch. (Ảnh: Trang Facebook chính thức của Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật)

Tọa đàm xoay quanh 3 nội dung chính: quá trình phát triển của phim truyền hình Hàn Quốc, sức mạnh của kịch bản Hallyu, và mô hình ứng dụng kịch bản Hallyu cho phim Việt. 

1. Quá trình phát triển của phim truyền hình Hàn Quốc từ Hallyu tới K-Culture 

Mở đầu buổi tọa đàm, TS. Đặng Thiếu Ngân đã giới thiệu sơ lược về quá trình phát triển của phim truyền hình Hàn Quốc. Vào cuối thập niên 90, khi thế giới còn mải nói về những thiếu thốn và khó khăn của Hàn Quốc thời hậu chiến, chính phủ Hàn Quốc đã vạch ra các chiến lược nhằm làm mới hình ảnh quốc gia, đồng thời tạo nguồn thu ngoại tệ cho đất nước. Trong đó tiêu biểu là chiến lược phát triển văn hóa với trọng tâm là phim ảnh. 

Tại Việt Nam, vào năm 1994, khán giả lần đầu được thưởng thức phim truyền hình Hàn Quốc qua tác phẩm “Feelings” (Cảm xúc) của đài SBS. Bộ phim gần như chiếm trọn trái tim khán giả Việt nhờ màu sắc mới mẻ và nội dung độc đáo. Sau đó, các tác phẩm như “First love” (Mối tình đầu), “Medical Brothers” (Anh em nhà bác sĩ), “Sunflower” (Hoa hướng dương) dần chiếm sóng trên các đài truyền hình trung ương và địa phương Việt Nam. Từ đây, thị hiếu khán giả Việt dần chuyển từ phim truyền hình Đài Loan, phim hành động Mỹ sang phim truyền hình Hàn Quốc.

Theo Tiến sĩ Đặng Thiếu Ngân, các bộ phim truyền hình Hàn Quốc gần như chiếm trọn trái tim khán giả Việt Nam thời điểm thập niên những năm 90. (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

Song, theo TS. Đặng Thiếu Ngân, khán giả dần không còn hứng thú với những mô típ quen thuộc, thường xuyên xuất hiện trong các bộ phim truyền hình Hàn Quốc như ung thư, chia ly hay tai nạn giao thông. Đặc biệt, vào thời điểm đó, cùng với sự ra đời của KPop, chính phủ Hàn Quốc bắt đầu triển khai chiến lược “Dynamic Korea” hướng tới phát triển liên ngành, trong đó sản xuất phim được gắn chặt với du lịch. Chiến lược này nhanh chóng phát huy hiệu quả khi Hàn Quốc bước đầu tạo ra những phim trường mang tính biểu tượng, tiêu biểu là các phân cảnh trong “Winter Sonata” (Bản tình ca mùa đông). Đặc biệt, sau những nỗ lực không ngừng đổi mới của chính phủ, vào năm 2003, bộ phim “Jewel in the Palace” (Nàng Dae Jang-geum) với bối cảnh về ẩm thực Hàn Quốc đã gặt hái thành công vang dội tại thị trường châu Á. Bộ phim mở ra hướng đi mới trong việc khai thác các yếu tố lịch sử và văn hóa truyền thống, đồng thời mở đường cho sự phát triển của dòng phim cổ trang tại Hàn Quốc. 

TS. Đặng Thiếu Ngân tiếp tục nội dung phát biểu với giai đoạn những năm 2009-2010. Thời điểm này, tuy đã nghiên cứu và học hỏi từ kinh nghiệm thành công của Hàn Quốc, song năng lực sản xuất của Việt Nam vẫn chưa thể theo kịp nước bạn. Trước thực tế này, xu hướng Việt hóa các bộ phim đình đám của Hàn Quốc được xem là cách hiệu quả trong việc giữ chân người xem. Cụ thể, tác phẩm “Cầu vồng tình yêu” của đài VTV, với nguyên tác từ bộ phim “Family’s honor” (Vinh quang gia tộc) của đài SBS, được đánh giá là một trong những bộ phim chuyển thể thành công nhất cho đến thời điểm hiện tại. 

Nói về bước ngoặt của ngành phim Hàn Quốc, TS. Đặng Thiếu Ngân cho rằng đó là sự xuất hiện của Netflix vào năm 2016. Sau ba năm gia nhập thị trường Hàn Quốc, đến năm 2019, Netflix bắt đầu chuyển hướng sang chiến lược tự đầu tư và sản xuất nội dung gốc, thay vì mua lại bản quyền từ đài truyền hình cáp JTBC để phát lại các bộ phim của SBS, KBS. Trong đó, với thành công vang dội của bộ phim kinh dị “Kingdom” (Vương triều xác sống) đã giúp ứng dụng OTT này nhanh chóng vươn lên dẫn đầu thị trường Hàn Quốc. Trên đà tăng trưởng, Netflix tiếp tục mở rộng đầu tư với thể loại đa dạng, từ hành động, giả tưởng đến tình cảm. 

Theo diễn giả, sau gần ba thập kỷ kể từ khi khái niệm Hallyu lần đầu xuất hiện trên Liên Hợp Văn Báo tại Đài Loan (17/12/1998), Hallyu hiện “không chỉ là trào lưu nhất thời, mà là dòng chảy văn hóa mang tính tổng hợp bao trùm truyền thông, công nghiệp và phong cách sống”. Đồng thời, với xu hướng kết hợp giữa văn hóa đại chúng và văn hóa truyền thống, Hallyu không chỉ giới hạn trong các lĩnh vực như KPop, K-Drama, K-Film mà đã mở rộng sang K-Food, K-Fashion, K-Beauty… với cách gọi chung là K-Culture. Cũng theo TS. Đặng Thiếu Ngân, sức lan tỏa của K-Culture được minh chứng rõ nét qua thành công của bộ phim “KPop Demon Hunters” (Thợ săn quỷ KPop) của Netflix. 

Theo Tiến sĩ Đặng Thiếu Ngân, khái niệm Hallyu đã mở rộng thành K-Culture. (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

Nói thêm về thành công của “KPop Demon Hunters”, diễn giả đã đề cập đến chia sẻ của nữ ca sĩ EJAE khi nhận giải Bài hát gốc hay nhất tại lễ trao giải Quả Cầu vàng lần thứ 83 với ca khúc nhạc phim “Golden”. Cụ thể, câu chuyện về những khó khăn khi liên tục bị chối và hành trình không bỏ cuộc trong suốt 10 năm qua, cũng như lời cảm ơn vì đã đón nhận tiếng nói cá nhân của tác giả đã giành được những tràng vỗ tay nhiệt liệt của khán giả tại khán phòng. Từ câu chuyện của EJAE, diễn giả nhận định một trong những điểm mạnh của kịch bản và ca từ trong các sản phẩm văn hóa của Hàn Quốc là xu hướng tập trung miêu tả quá trình đi xuống của nhân vật, từ thất bại, sự thiếu hụt đến cảm giác chạm đáy. Trong xã hội cạnh tranh khốc liệt, nơi áp lực và khó khăn luôn thường trực như hiện nay, những nội dung này đem đến cho người xem sự đồng cảm, an ủi, đồng thời giúp họ giải phóng tinh thần.

2. Giải mã sức mạnh của kịch bản Hallyu 

Theo diễn giả, sức mạnh của kịch bản Hallyu được phân tích qua quá trình mã hóa văn hóa (cultural encoding) và giải mã toàn cầu (global decoding) xoay quanh bốn yếu tố cốt lõi. Thứ nhất, duy trì cảm xúc bản địa như chủ nghĩa gia đình, thứ bậc, tình cảm gắn bó (Jeong). Thứ hai, cô đọng ngữ pháp thể loại và được nén ở mật độ cao, chẳng hạn như việc nhấn mạnh các yếu tố cảm xúc mang tính Han (tạm dịch: Hận). Thứ ba, khả năng dịch chuyển văn hóa qua phụ đề, khi các mã văn hóa “ngách” (niche) của Hàn Quốc được giải mã (decoding) ở quy mô toàn cầu. Thứ tư, chiến lược khác biệt hóa được biểu hiện qua sự dư thừa của tính đặc thù (tức phong cách Hàn Quốc) mang năng lực cạnh tranh toàn cầu. 

Song, hiện nay, khi Hallyu bước vào giai đoạn 5.0 và lan tỏa thành hiện tượng văn hóa mang tính toàn diện, TS. Đặng Thiếu Ngân đề xuất mô hình giải mã sức mạnh của kịch bản Hallyu (tức quá trình mã hóa văn hóa và giải mã toàn cầu nêu trên) gồm hai nội dung: giữ nguyên và cấu trúc hóa các yếu tố ngách (niche).  

Mô hình giải mã sức mạnh của kịch bản Hallyu gồm hai nội dung cốt lõi: giữ nguyên và cấu trúc hóa các yếu tố ngách. (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

Trước tiên, TS. Đặng Thiếu Ngân nhấn mạnh việc giữ nguyên các yếu tố ngách - những cấu trúc đặc thù của xã hội, nhằm bảo toàn tính đặc thù văn hóa, đồng thời tạo điều kiện để người xem tự giải mã, qua đó khơi dậy sự đồng cảm. Để làm rõ nhận định này, diễn giả đã minh họa bằng quảng cáo của Hyundai về tính năng đỗ xe thông minh (Smart Park) của dòng xe Hyundai Sonata tại thị trường Boston (Mỹ) vào năm 2020. Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ, thay vì “Smart Park”, các diễn viên xuất hiện trong quảng cáo đều sử dụng cách phát âm “Smaht Pahk” (giọng Boston), đồng thì họ đều là người bản địa. Cô cho rằng Hyundai đã khéo léo mã hóa những ngách văn hóa nhỏ nhất của Boston, từ đó dẫn đến quá trình tự giải mã thông điệp của người xem một cách tự nhiên: nếu Hyundai Sonata có thể đỗ dễ dàng tại Boston - nơi vốn nổi tiếng khó tìm chỗ đỗ xe, thì tính năng đỗ xe thông minh của dòng xe này hoàn toàn có thể phát huy hiệu quả ở bất kỳ đâu tại Mỹ.

Bên cạnh đó, Tiến sĩ Đặng Thiếu Ngân đã ví kịch bản Hallyu như hình ảnh tảng băng trôi. Theo đó, người xem dễ dàng cảm nhận các yếu tố ngách, cốt truyện rõ ràng ở phần nổi. Tuy nhiên, sức hấp dẫn lớn nhất của kịch bản Hallyu lại nằm ở phần chìm - nơi các câu hỏi mang tính phổ quát về đạo đức, quyền lực, tình yêu… được mã hóa ở trình độ cao. 

Điều này phản ánh quá trình cấu trúc hóa các yếu tố ngách, hay nói cách khác là việc kết nối và vận hành các yếu tố xoay quanh nội dung. Về nội dung này, diễn giả đã minh họa qua hiện tượng “Squid Game” (Trò chơi con mực) của Netflix. Trong bộ phim, các trò chơi dân gian được cấu trúc hóa - nơi biên kịch biến ký ức tuổi thơ thành những trò chơi sinh tồn, qua đó phản ánh hệ thống xã hội hiện đại với sự cạnh tranh khốc liệt. Bên cạnh đó, trò chơi tách kẹo Dalgona với tính chất dễ vỡ được xem là biểu tượng cho sự mong manh của xã hội. Đặc biệt, TS. Đặng Thiếu Ngân cho rằng biên kịch đã khéo léo vận dụng các mã ký hiệu mang ý nghĩa tâm lý học qua hệ thống hình học: hình tròn không góc cạnh đại diện cho công nhân, hình tam giác với góc nhọn chỉ binh lính, và hình vuông với bốn cạnh sắc nét ẩn dụ cho những người có uy quyền. Dù không có bất cứ câu thoại nào khẳng định ý nghĩa của các mã hóa này, song người xem dần lý giải qua cấu trúc kịch bản được thiết kế theo hướng giải mã thương lượng (negotiated decoding). 

Nội dung cấu trúc hóa các yếu tố ngách trong kịch bản Hallyu được phân tích qua bộ phim “Squid Game”. (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

3. Từ kịch bản Hallyu đến hành trình nâng tầm phim Việt

Trước hết, theo diễn giả, với trường hợp của Việt Nam, để phân phối và lan tỏa nội dung đến người xem, các nhà sản xuất trong nước nên tập trung vào chiến lược vận hành hệ sinh thái (ecosystem) gồm 5 yếu tố, bao gồm: nội dung, người tiếp nhận, nền tảng, các yếu tố mở rộng và ngành công nghiệp. Nhận định về thực trạng ở Việt Nam, cô cũng cho rằng với sự thành công của chương trình giải trí ăn khách “Anh trai vượt ngàn chông gai”, văn hóa fandom (thuộc yếu tố người tiếp nhận) trong nước ngày càng lớn mạnh, qua đó tạo điều kiện củng cố và hoàn thiện hệ sinh thái này.

Tiếp theo, vận dụng mô hình thành công của kịch bản Hallyu được phân tích phía trên vào phát triển nội dung Việt, hay nói cách khác là chiến lược giữ nguyên và cấu trúc các yếu tố ngách của Việt Nam. Theo diễn giả, Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới với hệ thống các yếu tố ngách đa dạng. Trong số đó, diễn giả minh họa qua việc cấu trúc hóa hình ảnh cà phê tại Việt Nam như một chi tiết thể hiện sự cô đơn, cũng như nhịp điệu của thời gian (khởi đầu ngày mới)... Như vậy, cà phê được định nghĩa như một ký hiệu văn hóa thay vì “đạo cụ” thông thường, qua đó khơi dậy mong muốn tham gia và trải nghiệm của người xem. 

Diễn giả phân tích về việc cấu trúc yếu tố ngách qua ví dụ cụ thể về hình ảnh cà phê tại Việt Nam. (Ảnh: Nguyễn Thị Vân Anh)

Khép lại tọa đàm, TS. Đặng Thiếu Ngân đã đưa ra dự đoán về 3 từ khóa trọng tâm của K-drama trong năm 2026, bao gồm: tính bền vững, tích hợp AI và yếu tố ngách - toàn cầu. Ngoài ra, diễn giả cũng khẳng định vai trò quan trọng của biên kịch và việc vận dụng kiến thức đa ngành nhằm tạo ra sức hút cho các kịch bản phim.